کرم شب تاب چیست؟ معرفی این حشره سمی برای پرندگان

کرم شب تاب با وجود نامش اصلاً کرم نیست؛ یک حشره‌ی کوچک از راسته‌ی سوسک‌ها (قاب‌بالان) است که از انتهای شکمش نوری سرد و چشمک‌زن تولید می‌کند. همین نور زیبا که شب‌های گرم تابستان را خاص می‌کند، هشداری برای شکارچیان است: بدن بسیاری از کرم‌های شب‌تاب ماده‌ای سمی دارد که می‌تواند برای پرندگان، دوزیستان و خزندگان خانگی خطرناک باشد. در این مقاله می‌خوانید کرم شب تاب چیست، چرا نور می‌دهد، در واقعیت چه شکلی است، چرخه‌ی زندگی‌اش چطور است و اگر حیوان خانگی‌تان آن را خورد چه باید بکنید.

کرم شب تاب چیست؟

کرم شب‌تاب نام عمومی حشراتی از خانواده‌ی لامپیریده (Lampyridae) است. این خانواده جزو راسته‌ی سوسک‌ها یا قاب‌بالان است؛ یعنی حشراتی که یک جفت بال سخت و محافظ روی بال‌های پروازی‌شان دارند. اینکه به آن «کرم» می‌گویند به این دلیل است که لارو و ماده‌ی بی‌بال برخی گونه‌ها ظاهری کرم‌مانند دارند و روی زمین می‌خزند.

کرم‌های شب‌تاب نور سرد تولید می‌کنند؛ یعنی تقریباً همه‌ی انرژی واکنش به نور تبدیل می‌شود و گرمای محسوسی ندارد. این نور فاقد طیف فروسرخ و فرابنفش است و طول موج آن معمولاً حدود ۵۱۰ تا ۶۷۰ نانومتر است. به همین دلیل بسته به گونه، به رنگ زرد، سبز یا نارنجی و قرمز کم‌رنگ دیده می‌شود.

کرم شب تاب در واقعیت چه شکلی است؟

بسیاری از کسانی که دنبال عکس کرم شب‌تاب واقعی می‌گردند، تعجب می‌کنند که این حشره در روز چقدر معمولی به نظر می‌رسد. ویژگی‌های ظاهری رایج آن این‌هاست:

• اندازه‌ی کوچک: بیشتر گونه‌ها فقط چند میلی‌متر تا حدود دو سانتی‌متر طول دارند.
• بدن کشیده و نرم‌تر از سوسک‌های دیگر: بال‌های رویی آن‌ها سختی سوسک‌های معمولی را ندارد.
• سپر سینه‌ای پهن: قسمتی شبیه کلاهک روی سر را می‌پوشاند و از بالا معمولاً سر دیده نمی‌شود.
• رنگ تیره با لکه‌های زرد، نارنجی یا قرمز: این رنگ‌های روشن هم مثل نور، اغلب نشانه‌ی هشدار برای شکارچیان است.
• اندام نوری در بخش‌های انتهایی شکم: در روز به رنگ زرد کم‌رنگ یا سفید دیده می‌شود و در شب روشن می‌شود.

در برخی گونه‌ها نر و ماده ظاهر بسیار متفاوتی دارند: نر بال دارد و پرواز می‌کند، اما ماده بی‌بال است و بیشتر شبیه لارو است.

عکس کرم شب‌تاب: سمت راست کرم شب‌تاب ماده و سمت چپ کرم شب‌تاب نر.

نور کرم شب تاب چطور تولید می‌شود؟

نور کرم شب‌تاب حاصل یک واکنش شیمیایی در سلول‌های اندام نوری است که به آن زیست‌تابی می‌گویند. در این واکنش ماده‌ای به نام لوسیفرین با کمک آنزیم لوسیفراز، اکسیژن و انرژی سلول واکنش می‌دهد و نور آزاد می‌شود. حشره با کنترل رسیدن اکسیژن به اندام نوری می‌تواند نور را روشن و خاموش کند و الگوی چشمک زدن خودش را بسازد.

دلیل نور دادن کرم شب تاب

نور کرم شب‌تاب دو کار اصلی انجام می‌دهد:

1. پیدا کردن جفت: در بسیاری از گونه‌ها، نر در حال پرواز با الگوی مشخصی چشمک می‌زند و ماده از روی زمین یا گیاهان با الگوی خودش پاسخ می‌دهد. هر گونه الگوی مخصوص به خود را دارد. در گونه‌هایی که ماده پرواز نمی‌کند، معمولاً ماده با نور ثابت خود نر را جذب می‌کند. پس برخلاف تصور رایج، فقط نرها نور نمی‌دهند؛ در بسیاری از گونه‌ها ماده و حتی لاروها هم نور تولید می‌کنند.
2. هشدار به شکارچیان: پژوهشگران نشان داده‌اند که نور، به‌خصوص در لاروها، یک سیستم دفاعی است. نور به شکارچی پیام می‌دهد که این حشره طعم بدی دارد و سمی است و بهتر است از آن دوری کند. شکارچی‌ای که یک بار تجربه‌ی بدی داشته باشد، معمولاً سراغ حشرات نورانی نمی‌رود.

یک نکته‌ی جالب: در بعضی گونه‌ها، ماده‌ها الگوی نوری ماده‌های گونه‌ای دیگر را تقلید می‌کنند. نر فریب‌خورده نزدیک می‌شود و شکار می‌شود و ماده از این راه ترکیبات دفاعی او را هم به دست می‌آورد.

پیشنهاد مطالعه: راهکارهایی برای بازگرداندن پرنده‌ی فراری

گونه‌ها، زیستگاه و چرخه‌ی زندگی کرم شب تاب

گونه‌های مختلف این حشره

تاکنون حدود ۲۰۰۰ گونه کرم شب‌تاب در نواحی معتدل و گرمسیری جهان شناسایی شده است. بسیاری از آن‌ها در مناطق مرطوب، مردابی و جنگلی زندگی می‌کنند؛ جایی که لاروهایشان به غذای کافی دسترسی دارند. در بیشتر گونه‌ها نر و ماده هر دو پرواز می‌کنند، اما در بعضی گونه‌ها ماده قادر به پرواز نیست. کرم‌های شب‌تاب بیشتر در شب‌های گرم و مرطوب اواخر بهار و تابستان دیده می‌شوند.

چرخه‌ی زندگی

کرم شب‌تاب دگردیسی کامل دارد و چهار مرحله را پشت سر می‌گذارد:

مرحله	ویژگی‌ها
تخم	ماده تخم‌ها را در خاک مرطوب یا میان گیاهان می‌گذارد.
لارو	طولانی‌ترین مرحله‌ی زندگی است. لاروها شکارچی‌اند و از حلزون، لیسه (حلزون بی‌صدف) و کرم‌های خاکی تغذیه می‌کنند. لاروها هم نور می‌دهند.
شفیره	لارو در خاک یا زیر برگ‌ها به شفیره تبدیل می‌شود و بدنش به شکل حشره‌ی بالغ درمی‌آید.
حشره‌ی بالغ	عمر کوتاهی دارد و بیشتر وقتش صرف جفت‌یابی و تخم‌گذاری می‌شود. بالغ‌های بسیاری از گونه‌ها تقریباً غذا نمی‌خورند.

امروزه جمعیت کرم‌های شب‌تاب در بسیاری از مناطق به دلیل از بین رفتن زیستگاه، سموم کشاورزی و آلودگی نوری شب‌ها کم شده است. نور مصنوعی، چشمک زدن آن‌ها برای پیدا کردن جفت را مختل می‌کند.

چرا کرم شب تاب برای پرندگان و حیوانات خانگی خطرناک است؟

کرم شب‌تاب حشره‌ای زیباست، اما برای بعضی حیوانات خانگی، به‌خصوص پرندگان، دوزیستان و خزندگان، یکی از خطرهای پنهان تابستان است. بدن بسیاری از گونه‌های آن ترکیبات دفاعی به نام لوسی‌بوفاژین‌ها (lucibufagins) دارد. این ترکیبات از نظر شیمیایی شبیه سموم استروئیدی‌ای هستند که در پوست بعضی وزغ‌ها و برخی گیاهان سمی دیده می‌شود و می‌توانند روی کار قلب اثر بگذارند.

شدت خطر به جثه‌ی حیوان بستگی دارد:

• خزندگان کوچک و متوسط مثل اژدهای ریشودار، ایگوانا و انواع مارمولک: بیشترین خطر را دارند و حتی خوردن یک کرم شب‌تاب ممکن است برایشان جدی و کشنده باشد.
• دوزیستان مثل قورباغه و سمندر: به دلیل جثه‌ی کوچک بسیار آسیب‌پذیرند.
• پرندگان خانگی: بسیاری از پرندگان وحشی یاد گرفته‌اند از کرم شب‌تاب دوری کنند، اما پرنده‌ی خانگی ممکن است آن را بخورد. چون جثه‌ی کوچکی دارند، بهتر است هیچ کرم شب‌تابی در دسترسشان نباشد.
• سگ و گربه: به دلیل جثه‌ی بزرگ‌تر معمولاً دچار مسمومیت شدید نمی‌شوند، اما ممکن است بعد از خوردن آن آبریزش دهان یا ناراحتی گوارشی پیدا کنند.

پیشنهاد مطالعه: غذاهای مضر برای گربه؛ چه غذاهایی را نباید به گربه داد؟

اگر حیوان خانگی کرم شب تاب خورد چه کنیم؟

اگر پرنده، دوزیست یا خزنده‌ی شما (مثل ایگوانا یا اژدهای ریشودار) کرم شب‌تاب خورد، منتظر نشانه‌ها نمانید و فوراً با دامپزشک تماس بگیرید؛ در این حیوانات مراقبت اورژانسی باید سریع انجام شود. خودتان حیوان را وادار به بالا آوردن نکنید و دارو ندهید.

این نشانه‌ها ممکن است بعد از خوردن کرم شب‌تاب دیده شوند و هر کدام دلیل کافی برای مراجعه‌ی فوری است:

• بی‌حالی و ضعف ناگهانی
• باز ماندن دهان یا تنفس سخت و تند
• بالا آوردن یا استفراغ
• تغییر ناگهانی رنگ بدن در خزندگان
• آبریزش دهان یا بی‌قراری در سگ و گربه

چطور از حیوان خانگی در برابر کرم شب تاب محافظت کنیم؟

• هرگز حشره‌ای را که در طبیعت یا حیاط گرفته‌اید به پرنده یا خزنده‌ی خود ندهید؛ فقط از غذای زنده یا حشرات پرورشی مطمئن استفاده کنید.
• در شب‌های تابستان پنجره‌های اتاق حیوان را با توری ببندید تا حشرات وارد نشوند.
• اگر قفس یا تراریوم را در بالکن یا حیاط می‌گذارید، شب‌ها آن را به داخل بیاورید.
• کرم شب‌تاب را برای تماشا در شیشه، کنار قفس حیوانات نگه ندارید و بچه‌ها را هم از این موضوع آگاه کنید.

پرسش‌های پرتکرار

کرم شب تاب واقعاً کرم است؟

خیر. کرم شب‌تاب یک حشره از راسته‌ی سوسک‌هاست. نام «کرم» از ظاهر کرم‌مانند لاروها و ماده‌ی بی‌بال برخی گونه‌ها آمده است که روی زمین می‌خزند.

چرا کرم شب تاب نور می‌دهد؟

نور کرم شب‌تاب برای پیدا کردن جفت و هشدار به شکارچیان است. نر و ماده با الگوهای چشمک‌زن مخصوص گونه‌ی خود با هم ارتباط برقرار می‌کنند و نور به شکارچی هم می‌گوید که این حشره سمی و بدطعم است.

آیا نور کرم شب تاب گرم است؟

نه. نور کرم شب‌تاب نور سرد است و تقریباً گرمایی تولید نمی‌کند. این نور با یک واکنش شیمیایی میان لوسیفرین، آنزیم لوسیفراز و اکسیژن ساخته می‌شود.

آیا کرم شب تاب برای انسان خطرناک است؟

کرم شب‌تاب نیش نمی‌زند و گاز نمی‌گیرد و لمس آن برای انسان خطری ندارد. با این حال نباید آن را خورد و بعد از دست زدن به آن بهتر است دست‌ها را بشویید، به‌خصوص اگر کودک در خانه دارید.

اگر پرنده‌ام کرم شب تاب خورد چه کنم؟

فوراً با دامپزشک تماس بگیرید و منتظر بروز نشانه‌ها نمانید. پرندگان جثه‌ی کوچکی دارند و سم کرم شب‌تاب ممکن است برایشان خطرناک باشد. خودتان دارو ندهید و پرنده را وادار به بالا آوردن نکنید.