تخم پرندگان مختلف و خصوصیات آنها

تخم پرندگان از نظر اندازه، شکل و رنگ تفاوت‌های زیادی با هم دارد. از تخم سنگین شترمرغ تا تخم کوچک مرغ مگس‌خوار، و از تخم‌های سفید طوطی‌ها تا تخم‌های خال‌دار بلدرچین، هر کدام از این ویژگی‌ها به شیوه زندگی پرنده، محل لانه‌سازی و نوع جوجه‌اش ربط دارد. در این مطلب از مجله پت خرید انواع تخم پرندگان را از نظر اندازه، شکل و رنگ بررسی می‌کنیم، ساختار داخلی تخم را توضیح می‌دهیم و در پایان نکاتی درباره تخم‌گذاری پرندگان خانگی می‌گوییم.

اندازه تخم پرندگان به چه بستگی دارد؟

به طور کلی اندازه تخم هر پرنده به جثه والدین بستگی دارد: پرنده بزرگ‌تر، تخم بزرگ‌تری می‌گذارد. اما وزن تخم نسبت به وزن بدن، با بزرگ‌تر شدن پرنده معمولاً کمتر می‌شود. یعنی پرنده‌های کوچک نسبت به جثه خودشان تخم‌های سنگین‌تری می‌گذارند.

عامل مهم دیگر، نوع جوجه است:

• پرندگان پیش‌رس (precocial): مثل مرغ خانگی، اردک و بلدرچین. جوجه‌های آنها با پر و چشم باز از تخم بیرون می‌آیند و خیلی زود راه می‌روند و غذا پیدا می‌کنند. تخم این پرندگان نسبتاً بزرگ‌تر است و زرده بیشتری دارد.
• پرندگان دیررس (altricial): مثل گنجشک، قناری و طوطی‌ها. جوجه‌های آنها بی‌پر و با چشم بسته به دنیا می‌آیند و به مراقبت و غذا دادن والدین نیاز دارند. تخم این پرندگان نسبت به جثه کوچک‌تر است.

بزرگ‌ترین و کوچک‌ترین تخم میان پرندگان

بزرگ‌ترین تخم میان پرندگان زنده متعلق به شترمرغ است که وزنی حدود ۱۴۰۰ گرم دارد. کوچک‌ترین تخم‌ها را مرغ‌های مگس‌خوار می‌گذارند که وزن آنها حدود نیم گرم یا حتی کمتر است.

بعضی پرنده‌ها از این قاعده کلی فاصله می‌گیرند:

• کوکو (فاخته): تخم‌هایش نسبت به وزن بدنش کوچک است. احتمالاً دلیلش این است که کوکو تخم‌هایش را در لانه پرندگان کوچک‌تر می‌گذارد و تخمش باید شبیه تخم میزبان باشد تا شناسایی نشود.
• کیوی: بزرگ‌ترین تخم را نسبت به وزن بدن دارد؛ تخم کیوی ماده می‌تواند حدود یک‌پنجم وزن بدن خودش باشد.

شکل ظاهری تخم پرندگان

شکل تخم پرندگان بسیار متنوع است. شکل‌های رایج این‌ها هستند:

• کروی یا تقریباً گرد: مثل تخم بسیاری از جغدها.
• بیضی: شکل آشنای تخم مرغ خانگی.
• مخروطی یا گلابی‌شکل: یک سر پهن و یک سر باریک، مثل تخم بعضی پرندگان دریایی.
• کشیده و استوانه‌ای: دراز با دو سر تقریباً هم‌اندازه.

برای این تفاوت‌ها توضیح‌های مختلفی ارائه شده است. مثلاً پرندگانی که تخم‌شان را روی لبه صخره‌ها می‌گذارند، تخم‌های مخروطی دارند. گفته می‌شود این شکل باعث می‌شود تخم به جای غلتیدن و افتادن، دور خودش بچرخد. البته بعضی از این توضیح‌ها هنوز به آزمایش‌های دقیق‌تر نیاز دارند.

نظریه دیگر شکل تخم را به شکل استخوان لگن پرنده ربط می‌دهد: وقتی حفره لگن از پشت به شکم عمیق باشد تخم گردتر می‌شود و وقتی باریک باشد تخم کشیده‌تر. بعضی پژوهش‌ها هم نشان داده‌اند پرندگانی که پرواز قوی‌تری دارند، معمولاً تخم‌های کشیده‌تر و نامتقارن‌تری می‌گذارند. احتمالاً شکل تخم نتیجه چند عامل با هم است.

رنگ تخم پرندگان از کجا می‌آید؟

پوسته تخم پرندگان در اصل از کربنات کلسیم و سفید است. رنگ تخم در آخرین مراحل ساخته شدن پوسته، داخل بدن پرنده ماده روی آن نشانده می‌شود. دو رنگ‌دانه اصلی این رنگ‌ها را می‌سازند:

• رنگ‌دانه آبی و سبز: رنگ آبی، سبز یا فیروزه‌ای تخم بعضی پرندگان را می‌سازد.
• رنگ‌دانه قهوه‌ای و قرمز: رنگ قهوه‌ای، کرم و خال‌ها و لکه‌های روی پوسته را ایجاد می‌کند.

رنگ تخم معمولاً به محل لانه‌سازی ربط دارد:

• پرندگانی که در حفره درخت یا لانه بسته تخم می‌گذارند، مثل طوطی‌ها، دارکوب‌ها و جغدها، معمولاً تخم سفید دارند؛ چون تخم در تاریکی دیده نمی‌شود و نیازی به استتار ندارد. سفید بودن تخم شاید به والدین هم کمک کند آن را در تاریکی پیدا کنند.
• پرندگانی که روی زمین تخم می‌گذارند، مثل بلدرچین و بسیاری از پرندگان کنار آب، تخم‌های خال‌دار و هم‌رنگ محیط دارند تا از چشم شکارچی پنهان بمانند.
• تخم کوکو اغلب از نظر رنگ شبیه تخم پرنده میزبان است.

یک نکته کاربردی: رنگ سفید یا قهوه‌ای پوسته تخم مرغ به نژاد مرغ بستگی دارد و بر ارزش غذایی تخم اثر چندانی ندارد.

جدول مقایسه انواع تخم پرندگان

پرنده	رنگ رایج تخم	نکته
شترمرغ	کرم یا سفید	بزرگ‌ترین تخم میان پرندگان زنده
مرغ مگس‌خوار	سفید	کوچک‌ترین تخم‌ها
مرغ خانگی	سفید تا قهوه‌ای، بسته به نژاد	بیضی؛ جوجه پیش‌رس
بلدرچین	کرم با لکه‌های قهوه‌ای	تخم کوچک و خال‌دار برای استتار روی زمین
اردک	سفید تا سبز یا آبی کم‌رنگ	معمولاً بزرگ‌تر از تخم مرغ
طوطی‌ها (مرغ عشق، عروس هلندی، کاسکو)	سفید	تخم‌گذاری در لانه بسته؛ جوجه دیررس
قناری	آبی یا سبز کم‌رنگ با لکه‌های ریز	جوجه دیررس
کوکو	شبیه تخم پرنده میزبان	نسبت به جثه کوچک

ساختار داخلی تخم پرنده

تخم همه پرندگان، با هر شکل و رنگی، ساختار مشابهی دارد:

• پوسته: از کربنات کلسیم ساخته شده و منافذ ریزی دارد که هوا از آنها رد می‌شود و جنین نفس می‌کشد.
• پرده‌های پوسته: دو لایه نازک زیر پوسته که از تخم در برابر میکروب‌ها محافظت می‌کنند.
• اتاقک هوا: فضای کوچکی در سر پهن تخم که با گذشت زمان بزرگ‌تر می‌شود.
• سفیده: آب و پروتئین لازم را دارد و ضربه را کم می‌کند.
• زرده: منبع اصلی غذای جنین است.
• بندهای زرده: دو رشته پیچ‌خورده که زرده را وسط تخم نگه می‌دارند.

دانستن ساختار بدن پرنده هم جالب است؛ برای نمونه درباره معده پرندگان و نحوه گوارش آنها بخوانید.

تخم‌گذاری در پرندگان خانگی

اگر پرنده خانگی دارید، بدانید که پرنده ماده بدون حضور پرنده نر هم ممکن است تخم بگذارد. این تخم‌ها بارور نیستند و جوجه از آنها بیرون نمی‌آید. این اتفاق در مرغ عشق، عروس هلندی، قناری و فنچ رایج است. برای آشنایی بیشتر با یکی از این پرنده‌ها، راهنمای نگهداری از فنچ را ببینید.

تخم‌گذاری کلسیم زیادی از بدن پرنده می‌گیرد. پرنده ماده‌ای که تخم می‌گذارد به رژیم غذایی متعادل و منبع کلسیم مثل استخوان ماهی مرکب نیاز دارد. برای طوطی‌های بزرگ‌تر، نمونه‌ای از این تغذیه را در مطلب رژیم غذایی مناسب برای کاسکو بخوانید. اگر این گونه را نمی‌شناسید، آشنایی با طوطی خاکستری آفریقایی شروع خوبی است.

چه زمانی پرنده را نزد دامپزشک ببریم؟

گیر کردن تخم در بدن پرنده یک وضعیت اورژانسی است. اگر این نشانه‌ها را در پرنده ماده دیدید، فوراً به دامپزشک پرندگان مراجعه کنید:

• زور زدن مکرر بدون بیرون آمدن تخم
• نشستن روی کف قفس، پف کردن پرها و بی‌حالی
• بالا و پایین رفتن دم و نفس کشیدن سخت
• ورم در ناحیه زیر شکم یا دیدن تخم در دهانه مجرا
• تخم‌گذاری پشت سر هم و بی‌وقفه که پرنده را ضعیف می‌کند

اگر قرار است پرنده‌تان را برای درمان یا جابه‌جایی به شهر دیگری ببرید، نکات مسافرت هوایی با پرنده را بخوانید. برای اینکه بدانید پرنده‌تان در چه سنی است و آیا به سن تخم‌گذاری رسیده، مطلب تشخیص سن پرنده کمک می‌کند.

پرسش‌های پرتکرار

انواع تخم پرندگان چه تفاوتی با هم دارند؟

تخم پرندگان از نظر اندازه، شکل و رنگ با هم فرق دارد. اندازه بیشتر به جثه پرنده و نوع جوجه بستگی دارد، شکل می‌تواند کروی، بیضی، مخروطی یا کشیده باشد و رنگ معمولاً به محل لانه‌سازی و نیاز به استتار ربط دارد. ساختار داخلی همه تخم‌ها اما تقریباً یکسان است.

بزرگ‌ترین و کوچک‌ترین تخم پرنده متعلق به کیست؟

بزرگ‌ترین تخم را شترمرغ می‌گذارد که حدود ۱۴۰۰ گرم وزن دارد. کوچک‌ترین تخم‌ها مال مرغ‌های مگس‌خوار است که حدود نیم گرم وزن دارند. کیوی هم بزرگ‌ترین تخم را نسبت به وزن بدن خودش دارد.

چرا تخم بعضی پرندگان رنگی است؟

رنگ تخم از رنگ‌دانه‌هایی می‌آید که هنگام ساخته شدن پوسته روی آن نشانده می‌شوند. پرندگانی که روی زمین تخم می‌گذارند، اغلب تخم خال‌دار و هم‌رنگ محیط دارند تا شکارچی آن را نبیند. پرندگانی که در لانه بسته و تاریک تخم می‌گذارند، مثل طوطی‌ها، معمولاً تخم سفید دارند.

آیا پرنده خانگی بدون جفت تخم می‌گذارد؟

بله، پرنده ماده ممکن است بدون پرنده نر هم تخم بگذارد، اما این تخم‌ها بارور نیستند. تخم‌گذاری مکرر کلسیم بدن پرنده را کم می‌کند، پس تغذیه او مهم است. اگر پرنده زور می‌زند و تخم بیرون نمی‌آید، فوراً به دامپزشک مراجعه کنید.