عملکرد بینی سگ و 8 دانستنی درباره قدرت بویایی سگ

دماغ سگ قوی‌ترین ابزار شناخت او از دنیاست. سگ‌ها تا حدود ۳۰۰ میلیون گیرنده بویایی در بینی دارند، در حالی که این عدد در انسان حدود ۶ میلیون است. به همین دلیل حس بویایی سگ بر اساس تخمین‌های رایج بین ده هزار تا صدهزار برابر قوی‌تر از انسان است. در این مطلب از مجله پت خرید توضیح می‌دهیم دماغ سگ چطور کار می‌کند، مشام سگ تا چه حد قوی است، کدام نژادها بویایی قوی‌تری دارند و چه زمانی تغییرات بینی سگ نیاز به دامپزشک دارد.

مشام سگ چقدر قوی است؟

«مشام» همان حس بویایی است و مشام سگ یکی از دقیق‌ترین حس‌های بویایی در میان جانوران است. سه چیز این قدرت را می‌سازد:

• تعداد زیاد گیرنده‌ها: حدود ۳۰۰ میلیون گیرنده بویایی در برابر حدود ۶ میلیون در انسان.
• مغز تخصصی: بخشی از مغز سگ که بوها را تحلیل می‌کند، به نسبت اندازه مغز، حدود ۴۰ برابر بزرگ‌تر از همین بخش در مغز انسان است.
• ساختار ویژه بینی: مسیر هوا در دماغ سگ طوری طراحی شده که بو کشیدن و نفس کشیدن از هم جدا شوند. در ادامه این ساختار را توضیح می‌دهیم.

این اعداد را دامپزشکان در منابعی مثل وب‌سایت PetMD هم مطرح کرده‌اند. برای اینکه حساسیت این حس را تصور کنید، اغلب گفته می‌شود سگ می‌تواند مقدار بسیار کمی شکر، مثلاً نصف قاشق چای‌خوری، را در آب یک استخر بزرگ تشخیص دهد.

بویایی سگ چند برابر انسان است؟

عدد دقیق و قطعی وجود ندارد، چون اندازه‌گیری «قدرت بویایی» کار ساده‌ای نیست. تخمین‌های رایج می‌گویند بویایی سگ بین ده هزار تا صدهزار برابر حساس‌تر از انسان است. این یعنی سگ بوهایی را حس می‌کند که غلظتشان آن‌قدر کم است که انسان هرگز متوجه آن‌ها نمی‌شود. البته این عدد برای همه سگ‌ها یکسان نیست و به نژاد، سن و سلامت بینی بستگی دارد.

حس بویایی سگ چند متر است؟

برای فاصله‌ای که سگ می‌تواند بو را حس کند، عدد ثابتی نمی‌توان گفت. این فاصله به چند عامل وابسته است:

• جهت و سرعت باد: وقتی باد بو را به سمت سگ می‌آورد، او بو را از فاصله‌ای بسیار دورتر حس می‌کند.
• نوع و شدت بو: بوهای قوی دورتر می‌روند و بیشتر باقی می‌مانند.
• رطوبت و دما: هوای خنک و کمی مرطوب معمولاً برای ردیابی بهتر است و هوای خیلی گرم و خشک بو را زودتر از بین می‌برد.
• نژاد و آموزش سگ: سگ‌های ردیاب آموزش‌دیده بوهای ضعیف را بهتر دنبال می‌کنند.

پس به جای یک عدد مشخص، بهتر است بدانیم که در شرایط مناسب، سگ بوها را از فاصله‌ای بسیار بیشتر از انسان حس می‌کند.

حس بویایی سگ بیشتر است یا گرگ؟

سگ از نسل گرگ است و ساختار بینی هر دو بسیار شبیه است. هر دو حس بویایی فوق‌العاده‌ای دارند و نمی‌توان با قطعیت گفت کدام قوی‌تر است. گرگ برای شکار و زنده ماندن در طبیعت کاملاً به بویایی خود وابسته است. در سگ‌ها، تفاوت بین نژادها بیشتر به چشم می‌آید؛ بعضی نژادهای ردیاب بویایی بسیار قوی دارند و بعضی نژادهای پوزه‌کوتاه ضعیف‌تر بو می‌کشند.

۱۰ دانستنی درباره دماغ سگ و عملکرد آن

۱. دماغ سگ هوا را دو مسیر می‌کند

وقتی سگ بو می‌کشد، هوای ورودی در بینی دو قسمت می‌شود. بخشی مستقیم به ناحیه بویایی می‌رود که بوها را از هم تشخیص می‌دهد و بخش دیگر برای تنفس به ریه‌ها می‌رود. به این ترتیب سگ هم نفس می‌کشد و هم بوها را تحلیل می‌کند.

۲. بو کشیدن پیوسته بدون قطع جریان بو

سگ هم مثل انسان در هر لحظه یا دم انجام می‌دهد یا بازدم. اما در سگ هوای بازدم از شکاف‌های کناری بینی به بیرون و پهلوها هدایت می‌شود، نه به جلو. به همین دلیل هوای بیرون‌رفته بوی جلوی بینی را به هم نمی‌زند و حتی جریانی می‌سازد که بوهای تازه را به سمت بینی می‌کشد. نتیجه این است که سگ می‌تواند پشت سر هم و تقریباً بدون وقفه بو بکشد.

این قابلیت در پیاده‌روی‌ها کاملاً دیده می‌شود. اگر می‌خواهید در فصل سرد هم سگتان بیرون بو بکشد و بازی کند، نکات قدم زدن و بازی با سگ در زمستان را بخوانید.

۳. خیس بودن دماغ سگ به بو کشیدن کمک می‌کند

دماغ سگ معمولاً خنک و کمی مرطوب است. لایه نازک مخاط روی آن کمک می‌کند ذرات بو به سطح بینی بچسبند. سگ‌ها هم مرتب دماغشان را لیس می‌زنند تا آن را تمیز و مرطوب نگه دارند.

بسیاری فکر می‌کنند دماغ خشک یا گرم یعنی سگ بیمار است. این نشانه قابل اعتمادی نیست؛ دماغ سگ ممکن است بعد از خواب یا در هوای گرم کمی خشک شود. ملاک بیماری، علائم دیگر مثل بی‌حالی، بی‌اشتهایی یا ترشح از بینی است.

۴. حس «دوم» بویایی؛ اندام ومرونازال

سگ‌ها اندامی به نام ومرونازال (اندام جاکوبسون) دارند که در کف حفره بینی، بالای سقف دهان، قرار دارد. این اندام فرومون‌ها را تشخیص می‌دهد؛ یعنی مواد شیمیایی که حیوانات از خود ترشح می‌کنند و روی هم‌نوعانشان اثر می‌گذارد. این اندام در جفت‌یابی و بسیاری از رفتارهای اجتماعی سگ نقش مهمی دارد.

۵. سگ‌ها «سه‌بعدی» بو می‌کشند

سگ می‌تواند با هر سوراخ بینی جداگانه بو بکشد. همان‌طور که مغز ما تصویر دو چشم را ترکیب می‌کند و عمق را می‌فهمد، مغز سگ هم تفاوت بوی رسیده به دو سوراخ بینی را مقایسه می‌کند. این کار به سگ کمک می‌کند بفهمد بو از کدام سمت می‌آید.

۶. سگ‌ها گذر زمان را بو می‌کنند

بو با گذشت زمان کم‌کم ضعیف می‌شود. سگ این تفاوت‌های بسیار کم در غلظت بو را تشخیص می‌دهد. به همین دلیل سگ‌های ردیاب با بو کردن زمین می‌فهمند انسان یا حیوان به کدام سمت رفته و ردپای تازه‌تر کدام است.

بویایی و حافظه در سگ‌ها ارتباط نزدیکی دارند. سگ‌ها بوی افراد و مکان‌ها را مدت‌ها به یاد می‌آورند؛ در مطلب حافظه سگ‌ها چگونه عمل می‌کند؟ بیشتر بخوانید.

۷. بینی سگ برای زنده ماندن تکامل یافته است

در طول تکامل، بویایی به اجداد سگ کمک کرده است:

• غذا پیدا کنند.
• جفت پیدا کنند و توله‌های خود را بشناسند.
• خطر و شکارچی را زودتر حس کنند.
• قلمرو و هم‌گروهی‌های خود را تشخیص دهند.

امروز هم سگ اول با بینی‌اش غذا را ارزیابی می‌کند. بوی غذا در اینکه سگ آن را بخورد یا نه، نقش بزرگی دارد؛ نکات بیشتر را در راهنمای انتخاب بهترین غذا برای سگ ببینید.

۸. بعضی نژادها بویایی قوی‌تری دارند

همه سگ‌ها حس بویایی فوق‌العاده‌ای دارند، اما نژادهای ردیاب در این زمینه سرآمدند. بلادهاند مشهورترین نژاد از نظر قدرت ردیابی با بو است. نژادهایی مثل ژرمن شپرد، لابرادور رتریور و بیگل هم بویایی بسیار قوی دارند و به همین دلیل در کارهای جست‌وجو، ردیابی و تشخیص استفاده می‌شوند.

در مقابل، نژادهای پوزه‌کوتاه و صورت‌پهن مثل پاگ و بولداگ ممکن است مجاری هوایی تنگ‌تری داشته باشند. این ساختار می‌تواند روی تنفس و حس بویایی آن‌ها اثر بگذارد.

۹. اثر بینی هر سگ منحصربه‌فرد است

نقش و شیارهای سطح دماغ هر سگ مخصوص خود اوست؛ تقریباً شبیه اثر انگشت در انسان. یعنی دو سگ دماغ کاملاً یکسانی ندارند.

۱۰. بو کشیدن برای سگ نوعی تحرک ذهنی است

بو کشیدن فقط کنجکاوی نیست؛ برای سگ نوعی فعالیت ذهنی است و به آرام شدن و خستگی سالم او کمک می‌کند. بازی‌های بویایی مثل پنهان کردن خوراکی در خانه یا استفاده از اسباب‌بازی‌های مخصوص سگ که خوراکی را در خود مخفی می‌کنند، ذهن سگ را فعال نگه می‌دارد. حتی اجازه دادن به بو کشیدن در پیاده‌روی را می‌توانید یکی از پاداش‌های غیر خوراکی سگ در آموزش قرار دهید.

از طرف دیگر، همین بینی حساس باعث می‌شود بعضی بوهای تند مثل عطر قوی یا مواد شوینده برای سگ آزاردهنده باشد. در مطلب کارهایی که سگ‌ها از آن متنفرند به این موضوع هم پرداخته‌ایم.

چه زمانی برای بینی سگ به دامپزشک مراجعه کنیم؟

دماغ سالم سگ معمولاً تمیز است و ترشح کمی دارد. اگر این علائم را دیدید، سگ را نزد دامپزشک ببرید:

• ترشح غلیظ، زرد، سبز یا خونی از بینی
• خون‌دماغ، به‌خصوص اگر تکرار شود
• عطسه‌های پشت سر هم که چند روز ادامه دارد یا مالیدن مداوم پوزه به زمین
• زخم، ترک عمیق، پوسته شدن شدید یا تغییر رنگ ناگهانی سطح دماغ
• تورم صورت یا بینی
• تنفس سخت یا صدادار، یا کم شدن ناگهانی علاقه سگ به بو کشیدن و غذا

اگر حس می‌کنید سگتان چیزی را زودتر از شما متوجه می‌شود، بخشی از آن به همین بویایی قوی برمی‌گردد. درباره رفتارهایی که به حس ششم سگ‌ها نسبت داده می‌شود در مطلب حس ششم سگ‌ها بخوانید. برای تهیه اسباب‌بازی و لوازم مناسب هم می‌توانید به بخش محصولات سگ سر بزنید.

پرسش‌های پرتکرار

حس بویایی سگ چند برابر انسان است؟

عدد قطعی وجود ندارد، اما تخمین‌های رایج بین ده هزار تا صدهزار برابر است. سگ‌ها تا حدود ۳۰۰ میلیون گیرنده بویایی دارند و انسان حدود ۶ میلیون. بخش تحلیل بو در مغز سگ هم به نسبت بسیار بزرگ‌تر است.

حس بویایی سگ تا چند متر کار می‌کند؟

فاصله ثابتی نمی‌توان گفت. باد، رطوبت، دما، شدت بو و نژاد سگ همه روی آن اثر دارند. در شرایط مناسب و با وزش باد به سمت سگ، او بوها را از فاصله‌ای بسیار دورتر از انسان حس می‌کند.

حس بویایی سگ بیشتر است یا گرگ؟

سگ و گرگ ساختار بینی مشابهی دارند و هر دو بویایی فوق‌العاده‌ای دارند. نمی‌توان با قطعیت گفت کدام قوی‌تر است. در سگ‌ها تفاوت بین نژادها، مثلاً بلادهاند در برابر نژادهای پوزه‌کوتاه، بیشتر است.

چرا دماغ سگ خیس است؟

لایه نازک مخاط روی دماغ سگ کمک می‌کند ذرات بو بهتر جذب شوند. سگ با لیس زدن هم دماغش را تمیز و مرطوب نگه می‌دارد. خشک بودن موقت دماغ به‌تنهایی نشانه بیماری نیست.

کدام نژاد سگ قوی‌ترین مشام را دارد؟

بلادهاند معروف‌ترین نژاد از نظر قدرت ردیابی با بو است. ژرمن شپرد، لابرادور رتریور و بیگل هم مشام بسیار قوی دارند و در کارهای ردیابی و تشخیص به کار می‌روند.