کمبود ویتامین آ در پرندگان و عوارض آن

کمبود ویتامین آ (ویتامین A) یکی از رایج‌ترین مشکلات تغذیه‌ای در پرندگان خانگی، به‌خصوص طوطی‌سانان، است و دلیل اصلی آن معمولاً رژیمی است که فقط از تخمه و دانه تشکیل شده. این کمبود اول دستگاه تنفسی، دهان و چشم پرنده را درگیر می‌کند و اگر دیر تشخیص داده شود، راه را برای عفونت‌های ثانویه خطرناک باز می‌کند. خبر خوب این است که با غذای درست می‌شود به‌راحتی از آن پیشگیری کرد. در این مقاله از مجله پت خرید می‌خوانید ویتامین آ چه نقشی در بدن پرنده دارد، کمبود آن چه علائمی دارد، دامپزشک چطور آن را درمان می‌کند و کدام غذاها منبع خوبی از این ویتامین هستند.

ویتامین آ در بدن پرنده چه کار می‌کند؟

ویتامین آ برای سالم ماندن پوشش داخلی دهان، بینی، سینوس‌ها، مجاری تنفسی و چشم ضروری است. این بافت‌ها اولین سد دفاعی بدن در برابر میکروب‌ها هستند. وقتی ویتامین آ کم باشد، این پوشش ضخیم، خشک و آسیب‌پذیر می‌شود و میکروب‌ها راحت‌تر وارد بدن می‌شوند.

بدن پرنده علاوه بر خود ویتامین آ، می‌تواند بتاکاروتن را هم به ویتامین آ تبدیل کند. بتاکاروتن در سبزیجات و میوه‌های نارنجی، قرمز و سبز تیره فراوان است. به همین دلیل وجود این خوراکی‌ها در رژیم روزانه پرنده اهمیت زیادی دارد.

چرا پرنده‌ها دچار کمبود ویتامین آ می‌شوند؟

شایع‌ترین علت، رژیم غذایی تک‌بعدی بر پایه تخمه است. پرندگانی که بیشتر تخمه آفتابگردان، بادام یا مخلوط دانه می‌خورند بیشتر در خطرند، چون این خوراکی‌ها ویتامین آ و بتاکاروتن کمی دارند. بسیاری از پرنده‌ها هم تخمه‌های چرب را به بقیه غذا ترجیح می‌دهند و اگر صاحبشان مراقب نباشد، عملاً فقط همان را می‌خورند.

عوامل دیگری که خطر را بالا می‌برند:

• نخوردن سبزیجات و میوه‌های رنگی به‌طور منظم
• غذا دادن با میوه‌ها و سبزیجات کم‌ویتامین مثل کاهو، سیب و انگور به‌جای انواع پرویتامین
• غذای کهنه یا بدنگهداری‌شده که ویتامین‌هایش از بین رفته است
• پرنده‌های بدغذا که به غذای تازه لب نمی‌زنند

رژیم پر از تخمه فقط به کمبود ویتامین منجر نمی‌شود؛ چربی زیاد آن ممکن است به چاقی پرنده و کبد چرب در طوطی و عروس هلندی هم کمک کند.

علائم کمبود ویتامین آ در پرندگان

علائم معمولاً آرام و تدریجی شروع می‌شوند و اول در دستگاه تنفسی دیده می‌شوند. یکی از نشانه‌های اولیه را خودتان هم می‌توانید ببینید: اگر با احتیاط دهان پرنده را باز کنید، ممکن است روی سقف دهان لکه‌ها یا برآمدگی‌های سفید دیده شود. این لکه‌ها همان بافت آسیب‌دیده است.

پرنده‌ای که دچار کمبود ویتامین آ است ممکن است این علائم را نشان دهد:

• عطسه مداوم
• تنفس صدادار یا سخت
• آبریزش بینی
• دلمه بستن و پوسته‌پوسته شدن اطراف بینی
• تورم اطراف چشم و ضعیف شدن دید
• بی‌حالی و افسردگی
• کاهش اشتها و کاهش وزن
• اسهال
• کم‌رنگ شدن و کدر شدن رنگ پرها
• بوی بد و چرکی هنگام تنفس
• دهان لزج
• بالا آوردن یا تلاش برای بالا آوردن

بسیاری از این علائم در بیماری‌های عفونی تنفسی هم دیده می‌شوند. برای مثال بیماری مایکوپلاسما در پرندگان هم عطسه و ترشح بینی ایجاد می‌کند. پس فقط از روی علائم نمی‌شود مطمئن شد و تشخیص با دامپزشک است.

اگر کمبود ویتامین آ درمان نشود چه می‌شود؟

در صورت ادامه کمبود، لکه‌های سفید دهان کم‌کم به آبسه تبدیل می‌شوند. آبسه‌ها بزرگ می‌شوند و ممکن است تنفس را سخت کنند و حتی پرنده را دچار خفگی کنند. شکاف سقف دهان ممکن است بسته شود و پرنده دیگر نتواند غذا بخورد. در این مرحله ترشح زیاد از بینی و تورم اطراف چشم دیده می‌شود و این ناحیه برای پرنده دردناک است. اگر رسیدگی نشود، پرنده ممکن است از گرسنگی و ضعف تلف شود.

خود کمبود ویتامین آ به‌تنهایی به‌ندرت باعث مرگ می‌شود. خطر اصلی عفونت‌های ثانویه است که در بدن ضعیف‌شده پرنده جا خوش می‌کنند و ممکن است به اندام‌های دیگر آسیب بزنند. اگر درمان به‌موقع شروع شود، احتمال مرگ بسیار کم است و معمولاً حدود یک هفته بعد از شروع درمان نشانه‌های بهبود دیده می‌شود.

چه زمانی پرنده را پیش دامپزشک ببریم؟

پرنده‌ها بیماری را تا جایی که بتوانند پنهان می‌کنند. وقتی علامتی آشکار شد، معمولاً بیماری مدتی است که شروع شده. در این موارد معطل نکنید و پرنده را پیش دامپزشک پرندگان ببرید:

• تنفس سخت، دهان‌باز یا صدادار
• ترشح بینی، عطسه پشت سر هم یا تورم اطراف چشم
• لکه یا توده سفید داخل دهان
• غذا نخوردن یا کاهش وزن محسوس
• پف کردن پرها و بی‌حالی طولانی
• بوی بد از دهان یا بینی

دامپزشک کمبود ویتامین آ را چطور تشخیص و درمان می‌کند؟

تشخیص

دامپزشک ابتدا شرح حال پرنده را از شما می‌گیرد و آن را معاینه می‌کند. سؤال درباره رژیم غذایی فعلی پرنده بخش مهمی از این شرح حال است، پس دقیق بگویید پرنده هر روز چه می‌خورد. ممکن است دامپزشک از بافت دستگاه تنفسی نمونه بگیرد تا زیر میکروسکوپ بررسی شود. آزمایش خون، کشت میکروبی و آزمایش مدفوع برای بررسی انگل هم ممکن است لازم باشد.

درمان

چون عفونت ثانویه خطرناک‌ترین بخش ماجراست، دامپزشک معمولاً اول به سراغ کنترل عفونت می‌رود و بر اساس نتیجه آزمایش‌ها درمان ضدمیکروبی را شروع می‌کند. ویتامین آ هم معمولاً به‌صورت تزریقی و با دوزی که دامپزشک تعیین می‌کند به بدن پرنده رسانده می‌شود.

در موارد شدید ممکن است پرنده چند روز تا یک هفته یا بیشتر بستری شود تا مراقبت‌های اورژانسی انجام شود. در این مدت پرنده ممکن است با دست یا سرنگ تغذیه شود. وقتی حال پرنده کمی بهتر شد، آبسه‌ها در صورت نیاز با جراحی یا تخلیه درمان می‌شوند. گاهی به دلیل عفونت‌های ثانویه و آسیبی که به بدن وارد شده، پرنده به مراقبت طولانی‌تر نیاز دارد.

مراقبت در خانه

• داروها را دقیقاً طبق دستور دامپزشک و تا آخر دوره بدهید.
• قفس را گرم، تمیز و دور از جریان هوا نگه دارید.
• رژیم غذایی را به‌تدریج و با نظر دامپزشک اصلاح کنید.
• وزن و اشتهای پرنده را زیر نظر داشته باشید و اگر بدتر شد دوباره مراجعه کنید.

پیشگیری از کمبود ویتامین آ در پرندگان

پیشگیری همیشه بهتر از درمان است. طوطی‌سانان به مشکلات تغذیه‌ای حساس‌اند و درمانشان، وقتی علت بیماری تغذیه نادرست باشد، دشوار است. کمبود ویتامین‌ها، پروتئین و مواد معدنی می‌تواند زمینه‌ساز بیماری‌های زیادی باشد.

• تخمه را غذای اصلی نکنید. تخمه آفتابگردان و دانه‌های چرب را به مقدار کم و بیشتر به عنوان تشویقی بدهید، نه وعده اصلی.
• هر روز سبزیجات تازه بدهید. سبزیجات برگ سبز تیره و سبزیجات زرد و نارنجی بهترین منبع بتاکاروتن هستند.
• رژیم را ارزیابی کنید. بررسی کنید غذای پرنده چقدر ویتامین آ و بتاکاروتن دارد و اگر مطمئن نیستید با دامپزشک مشورت کنید.
• مکمل را خودسرانه ندهید. مکمل ویتامین برای پرنده‌ای که خوب تغذیه نمی‌شود می‌تواند مفید باشد، اما ویتامین آ در بدن ذخیره می‌شود و زیاده‌روی در آن هم برای پرنده مضر است. نوع و مقدار مکمل را دامپزشک تعیین کند.
• تغییر غذا را آرام انجام دهید. پرنده‌ای که سال‌ها فقط تخمه خورده را یک‌باره به غذای جدید عادت ندهید؛ غذای تازه را کم‌کم و کنار غذای قبلی اضافه کنید و مطمئن شوید واقعاً می‌خورد.

محیط زندگی سالم هم در سلامت پرنده نقش دارد؛ برای این موضوع راهنمای امن کردن محیط خانه برای پرنده را بخوانید.

غذاهای دارای ویتامین آ برای پرنده

این خوراکی‌ها ویتامین آ یا بتاکاروتن خوبی دارند و می‌توانند بخشی از رژیم روزانه پرنده باشند. همه را تازه، شسته و بدون نمک و ادویه بدهید:

گروه	نمونه‌ها
سبزیجات نارنجی و قرمز	هویج، سیب‌زمینی شیرین، کدو حلوایی، فلفل قرمز (تازه یا خشک‌شده)
سبزیجات برگ سبز تیره	اسفناج، برگ شلغم، برگ و گل کلم بروکلی، کاسنی و آندیو، قاصدک، کلم
میوه‌ها	انبه، طالبی، پاپایا
سایر	زرده تخم‌مرغ پخته (به مقدار کم)

زرده تخم‌مرغ را فقط پخته و به مقدار کم بدهید. یادتان باشد تخم‌مرغ برای پرنده خوراکی گاه‌به‌گاه است، نه بخشی از غذای هر روز. اگر درباره ساختار و ویژگی‌های تخم‌ها کنجکاوید، مطلب خصوصیات تخم پرندگان مختلف را ببینید.

خوراکی‌هایی که ویتامین آ کمی دارند

این خوراکی‌ها برای پرنده ممنوع نیستند، اما اگر بخش اصلی سبزیجات و میوه‌های پرنده را تشکیل دهند، ویتامین آ کافی به او نمی‌رسد:

• ذرت
• انگور
• موز
• سیب
• پرتقال
• کاهو
• کدو سبز
• سیب‌زمینی سفید

تغذیه درست روی پر، پوست و منقار هم اثر دارد. برای نگهداری بهتر از نوک طوطی، راهنمای مراقبت از منقار طوطی را بخوانید. اگر مرغ عشق دارید، آشنایی با بیماری‌های شایع مرغ عشق هم به تشخیص زودتر مشکلات کمک می‌کند. آسیب‌های جسمی مثل شکستگی پای پرندگان هم در پرنده‌ای که بدنش ضعیف است دیرتر بهبود پیدا می‌کنند.

پرسش‌های پرتکرار

مهم‌ترین علت کمبود ویتامین آ در پرندگان چیست؟

شایع‌ترین علت، رژیم غذایی است که فقط یا بیشتر از تخمه، به‌خصوص تخمه آفتابگردان و بادام، تشکیل شده باشد. این خوراکی‌ها ویتامین آ کمی دارند. نخوردن سبزیجات و میوه‌های رنگی هم این کمبود را تشدید می‌کند.

اولین نشانه کمبود ویتامین آ در پرنده چیست؟

معمولاً اول مشکلات تنفسی مثل عطسه و آبریزش بینی دیده می‌شود. لکه‌های سفید روی سقف دهان هم از نشانه‌های اولیه است. اگر هر کدام از این علائم را دیدید، پرنده را پیش دامپزشک ببرید.

آیا کمبود ویتامین آ در پرنده درمان می‌شود؟

بله، اگر به‌موقع تشخیص داده شود، معمولاً با درمان دامپزشکی و اصلاح رژیم غذایی قابل درمان است و اغلب حدود یک هفته بعد نشانه‌های بهبود دیده می‌شود. خطر اصلی عفونت‌های ثانویه است، به همین دلیل نباید درمان را عقب انداخت.

می‌توانم خودم به پرنده مکمل ویتامین آ بدهم؟

بهتر است بدون نظر دامپزشک این کار را نکنید. ویتامین آ در بدن ذخیره می‌شود و مقدار زیاد آن هم برای پرنده مضر است. راه مطمئن‌تر، اصلاح رژیم غذایی با سبزیجات و میوه‌های غنی از بتاکاروتن است.

کدام سبزیجات برای جبران ویتامین آ پرنده بهترند؟

سبزیجات نارنجی و قرمز مثل هویج، سیب‌زمینی شیرین، کدو حلوایی و فلفل قرمز و سبزیجات برگ سبز تیره مثل اسفناج، برگ شلغم و کلم بروکلی منابع خوبی هستند. میوه‌هایی مثل انبه، طالبی و پاپایا هم بتاکاروتن خوبی دارند.