نگهداری حیوان در اسلام و حقوق حیوانات در فقه اسلامی

نگه داشتن حیوان در خانه از نظر اسلام در اصل ممنوع نیست؛ آنچه فقه اسلامی بر آن تأکید دارد، رعایت حقوق حیوان است: آب و غذای به‌موقع، جای مناسب، آرامش و دور نگه داشتن او از آزار. فقها تأمین نیازهای حیوانی را که در اختیار انسان است بر صاحبش واجب می‌دانند. در این مطلب با استناد به روایت‌های نقل‌شده از پیامبر (ص) و امامان (ع) می‌بینیم اسلام چه حقوقی برای حیوانات قائل است، حکم آب و غذا دادن به حیوانات و پرندگان چیست و صاحب یک حیوان خانگی چه وظایفی دارد.

نگه داشتن حیوان در خانه از نظر اسلام چه حکمی دارد؟

در منابع فقهی نگهداری از حیوان، به خودی خود کار نادرستی شمرده نشده است. کسی که حیوانی را در خانه نگه می‌دارد، در برابر او مسئول است و باید نیازهایش را برآورده کند. اگر نتواند این کار را انجام دهد، بنا بر روایتی که در ادامه می‌آید، بهتر است حیوان را رها کند تا خودش روزی‌اش را پیدا کند.

درباره بعضی حیوانات، به‌ویژه سگ، احکام خاصی مثل مسائل مربوط به طهارت و نجاست مطرح است و نظر مراجع تقلید درباره نگهداری سگ در خانه یکسان نیست. اگر قصد نگهداری سگ دارید، برای حکم دقیق به رساله یا دفتر مرجع تقلید خود مراجعه کنید. با این حال، همان‌طور که در این مطلب می‌بینید، حتی درباره سگ هم بر مهربانی و آزار نرساندن تأکید شده است.

خلاصه وظایف صاحب حیوان از نگاه فقه اسلامی:

• تأمین آب و غذای کافی و به‌موقع
• فراهم کردن جای مناسب و امن برای استراحت
• آزار نرساندن و آسیب نزدن به بدن حیوان
• بیشتر از توان حیوان از او کار یا بهره نکشیدن
• توجه ویژه به حیوانات شیرده و بچه‌هایشان

اهمیت حقوق حیوانات در اسلام

بر اساس آیات و سخنان پیشوایان دین، حیوانات نیز از شعوری متناسب با وجود حیوانی خود بهره‌مندند. حیوانات احساس و عاطفه دارند و از همین رو حرمت دارند. انسان‌ها هم در بهره‌برداری از آن‌ها موظف‌اند احترام ذاتی و حق حیاتشان را رعایت کنند. انسان در برابر خداوند حقوقی بر عهده دارد و فقه اسلامی یکی از حقوق واجب بر انسان را حقوق حیوانات دانسته است.

امام صادق (ع) فرمود: «هر چند خدا حیوانات را بی ادراک آفرید، اما چهار خصلت را به آن‌ها عنایت کرد:

• شناخت خالق خود
• آشنایی با چگونگی پی‌جویی روزی
• شناخت نر از ماده
• ترس از مرگ.»

بدیهی‌ترین حقوق حیوان

بدیهی‌ترین حقوق حیوانات که از حق حیاتشان سرچشمه می‌گیرد، فراهم کردن آب، غذا، جای مناسب و آرامش و امنیت شبانه است. مصون داشتن حیوان از آزار، آسیب نزدن به بدنش و احترام به او از حقوقی است که شرع با تعبیرهای گوناگون و در قالب احکام تکلیفی به آن سفارش کرده است.

اسلام حمایت از این حقوق را از مسلمانان خواسته و رعایت آن بر صاحب حیوان، دیگران و در مواردی بر حاکم شرع نیز واجب است.

امام کاظم (ع) فرمود: «خدا را درباره زبان‌بسته‌ها در نظر بگیرید.» از ایشان پرسیدند زبان‌بسته‌ها کدام‌اند؟ فرمود: «گوسفند، گربه، کبوتر و امثال این‌ها.»

حکم آب و غذا دادن به حیوانات و پرندگان

فقها آب و غذا دادن به حیوانات را در مواقع ضروری، یعنی وقتی جان حیوان در خطر است، واجب و در غیر آن مستحب شمرده‌اند. این حکم شامل پرندگان هم می‌شود. پس غذا دادن به پرندگان، چه پرنده خانگی و چه پرندگانی که در کوچه و پارک دیده می‌شوند، کاری پسندیده است و اگر پرنده در قفس شما باشد، تأمین آب و دانه‌اش وظیفه شماست.

سفارش به تأمین غذای حیوان

بر مبنای فقه اسلامی هرگاه کسی مالک حیوانی شود و از او نگهداری کند، بر او واجب است نیازهای آن حیوان را برآورد. در این حکم فرقی میان حیوان حلال‌گوشت و حرام‌گوشت، یا پرنده و غیرپرنده نیست، زیرا هر حیوانی تشنه و گرسنه می‌شود و حق حیات دارد.

امیرالمؤمنین علی (ع) در شب نوزدهم ماه رمضان که مهمان دخترش ام‌کلثوم بود، درباره مرغابی‌های خانه به او فرمود: «دخترم، موجودی را که در بند کرده‌ای زبانی ندارد تا هرگاه تشنه یا گرسنه شد نیاز خویش را بیان کند؛ پس خوراک و آبش را به‌موقع تأمین کن یا آن را رها کن تا از گیاهان صحرا بخورد.»

چند نکته عملی برای غذا دادن به پرندگان

• آب تمیز گذاشتن، به‌ویژه در روزهای گرم تابستان، برای پرندگان شهری بسیار ارزشمند است.
• دانه‌های مناسب پرندگان بهتر از نان است. نان زیاد ارزش غذایی کمی برای پرنده دارد و نان کپک‌زده می‌تواند بیمارش کند.
• غذای شور، شیرین یا مانده انسان را به پرندگان ندهید.
• ظرف آب و غذای پرنده خانگی را هر روز بررسی و تمیز کنید.

حق دوستی حیوان بر انسان

حیوانی که به دست انسان نگهداری شده و پرورش یافته، نوعی حق دوستی بر او دارد که سزاوار توجه است. از این رو در فقه آمده است که سر بریدن حیوانی که انسان خودش پرورش داده، کراهت دارد.

محمد بن فضیل می‌گوید: «به امام رضا (ع) عرض کردم من قوچی را برای قربانی پرورش دادم و چون آن را گرفتم و برای ذبح خواباندم به من نگریست؛ دلم برایش سوخت، سپس سرش را بریدم. آن حضرت فرمود: کار تو را نمی‌پسندم؛ نباید حیوانی را بپروری، آن‌گاه سرش را ببری.»

این رابطه عاطفی میان انسان و حیوان پیشینه‌ای طولانی دارد. اگر کنجکاوید این رابطه چطور شکل گرفت، بخوانید گربه‌ها چگونه اهلی شدند.

اولویت برطرف کردن تشنگی حیوان

رعایت حقوق حیوانات چنان اولویتی دارد که اگر حیوانی از تشنگی در معرض مرگ باشد و آب به اندازه‌ای نباشد که انسان هم حیوان را سیراب کند و هم وضو بگیرد، حکم فقهی می‌گوید در برخی موارد باید حیوان را سیراب کند و به جای وضو تیمم کند.

امیرالمؤمنین (ع) نقل می‌کند: «پیامبر وضو می‌گرفت، گربه‌ای نزد او آمد. پیامبر دانست که آن حیوان تشنه است؛ ظرف آب را به سوی حیوان برد و گربه آب را نوشید، سپس پیامبر وضو گرفت.»

امام صادق (ع) فرمود: «زنی بدین سبب گرفتار عذاب الهی شد که گربه‌ای را بست تا از تشنگی جان داد.»

اگر تازه تصمیم گرفته‌اید گربه‌ای را به خانه بیاورید، پیش از آن نکاتی که قبل از آوردن گربه به خانه باید بدانید را بخوانید تا بتوانید حق نگهداری را درست ادا کنید.

پاداش سیراب کردن حیوان

سیراب کردن حیوانات از حقوقی است که در اسلام بر آن تأکید شده است. از پیامبر (ص) نقل شده که فرمود: «در سفر معراج چون به بهشت می‌نگریستم، زن گنهکاری را دیدم و از حالش پرسیدم. گفته شد وی از کنار سگی تشنه بر لب چاهی می‌گذشت؛ برای سیراب کردن آن حیوان چادر خود را به درون چاه آویخت و چون آب در آن نفوذ کرد، با فشردن آن بر دهان سگ، آن را سیراب کرد و خدا هم او را با این عمل آمرزید.»

همچنین از رسول خدا (ص) پرسیدند آیا نیکی کردن به حیوانات پاداش دارد؟ فرمود: «آری، برای خنک کردن هر جگر تشنه پاداشی است.»

امام باقر (ع) فرمود: «خدای متعال سیراب کردن تشنگان را دوست دارد و کسی که حیوان تشنه‌کام یا جز آن را سیراب کند، خدا او را در روزی که جز سایه او سایه‌ای نیست، در سایه عرش خود جای می‌دهد.»

جالب است بدانید سگ‌ها حافظه و حس جهت‌یابی قوی‌ای دارند و محبت انسان را به خاطر می‌سپارند؛ درباره اینکه سگ‌ها چگونه راه خانه را پیدا می‌کنند بیشتر بخوانید.

اهمیت حمایت از حیوانات شیرده

توجه به حقوق حیوانات شیرده و نگهداری درست از آن‌ها در اسلام اهمیت بیشتری دارد، زیرا رعایت حقوق آن‌ها ادای حق دو حیوان است. بچه حیوان شیرخوار به دلیل ضعف جسمی و خطرهایی که تهدیدش می‌کند، به حمایت بیشتری نیاز دارد.

یکی از یاران پیامبر نقل کرده است که شتری شیرده به رسول خدا (ص) هدیه کردند. ایشان دستور دادند آن را بدوشد و او حیوان را سخت دوشید. پیامبر که زیاده‌روی او را دید فرمود: «این‌گونه ندوش، برای بچه‌اش نیز سهمی بگذار.» دوشیدن تمام شیر می‌تواند هم بچه حیوان را گرسنه بگذارد و هم خود حیوان را اذیت کند.

حمایت از سگ شیرده

حمایت از حیوان شیرده تنها به حیوان حلال‌گوشت اختصاص ندارد. حتی حیوانی مانند سگ که نگهداری آن در خانه در روایات اجمالاً نهی شده، اگر شیرده باشد مورد حمایت است. هنگام حرکت سپاه اسلام برای فتح مکه، رسول خدا (ص) سگی را دید که به خاطر بچه‌هایش زوزه می‌کشید و توله‌ها از او شیر می‌خوردند. ایشان به جعیل بن سراقه دستور داد کنار آن حیوان بایستد و مراقب باشد تا سپاهیانی که از آنجا می‌گذرند به سگ و بچه‌هایش آسیبی نرسانند.

این توجه به حیوانات مادر و نوزاد امروز هم معنا دارد؛ مثلاً جدا کردن زودهنگام بچه گربه از مادر به سلامت او آسیب می‌زند. درباره زمان و روش درست، مطلب نحوه از شیر گرفتن بچه گربه را بخوانید.

وظایف امروز صاحب حیوان خانگی در پرتو این آموزه‌ها

آموزه‌هایی که خواندید فقط به گذشته مربوط نیست. هر کسی که امروز پرنده، گربه، ماهی یا لاک‌پشتی در خانه دارد، می‌تواند این سفارش‌ها را این‌طور به کار ببندد:

• پیش از خرید فکر کنید: بعضی حیوانات سال‌ها عمر می‌کنند؛ مثلاً لاک‌پشت‌ها، که درباره طول عمر لاک‌پشت‌ها بیشتر بخوانید. نگهداری از آن‌ها تعهدی طولانی است.
• محیط زندگی سالم فراهم کنید: جای تمیز و مناسب بخشی از حق حیوان است؛ مثلاً برای لاک‌پشت آبزی باید کیفیت آب آکواریوم لاک‌پشت را مرتب بررسی کرد.
• حیوانات خاص را با شناخت بخرید: بعضی حیوانات مثل شوگر گلایدر نیازهای پیچیده‌ای دارند که همه نمی‌توانند برآورده کنند. واقعیت‌های نگهداری شوگر گلایدر را پیش از خرید بدانید.
• در بیماری کوتاهی نکنید: اگر حیوان غذا نمی‌خورد، بی‌حال است یا آسیب دیده، او را نزد دامپزشک ببرید؛ رسیدگی به درد حیوان هم از مصداق‌های آزار نرساندن است.
• اگر نمی‌توانید، به دیگری بسپارید: همان‌طور که در سفارش امام علی (ع) آمده، اگر از پس نیازهای حیوان برنمی‌آیید، او را به کسی بسپارید که بتواند مراقبش باشد.

پرسش‌های پرتکرار

آیا نگه داشتن حیوان در خانه از نظر اسلام جایز است؟

در فقه اسلامی نگهداری از حیوان در اصل ممنوع نیست، به شرط آنکه حقوق او رعایت شود. صاحب حیوان موظف است آب، غذا، جای مناسب و امنیت او را تأمین کند و آزارش ندهد. درباره سگ احکام خاصی وجود دارد که بهتر است از مرجع تقلید خود بپرسید.

حکم غذا دادن به پرندگان چیست؟

فقها آب و غذا دادن به حیوانات، از جمله پرندگان، را در شرایط ضروری که جان حیوان در خطر است واجب و در غیر آن مستحب دانسته‌اند. اگر پرنده‌ای در قفس شما باشد، تأمین منظم آب و غذایش وظیفه شماست. بهتر است به پرندگان دانه مناسب و آب تمیز بدهید، نه نان مانده.

اگر صاحب حیوان نتواند از آن نگهداری کند چه باید بکند؟

بر اساس سفارش امام علی (ع) درباره مرغابی‌های خانه، اگر نمی‌توانید خوراک و آب حیوان را به‌موقع تأمین کنید، باید او را آزاد کنید یا به کسی بسپارید که بتواند از او مراقبت کند. رها کردن حیوان خانگی در شهر معمولاً او را در خطر می‌اندازد، پس سپردن به فرد یا مرکز مطمئن انتخاب بهتری است.

آیا آزار دادن حیوان در اسلام گناه است؟

بله. طبق روایت نقل‌شده از امام صادق (ع)، زنی به این دلیل گرفتار عذاب شد که گربه‌ای را بست تا از تشنگی مرد. مصون داشتن حیوان از آزار و آسیب نزدن به بدن او از حقوقی است که شرع بر آن تأکید کرده است.

آیا کمک کردن به حیوانات در اسلام پاداش دارد؟

بله. از پیامبر (ص) نقل شده که برای خنک کردن هر جگر تشنه‌ای پاداشی است. روایت زنی که با سیراب کردن سگی تشنه آمرزیده شد هم نشان می‌دهد نیکی به حیوانات در نگاه اسلام ارزش زیادی دارد.