اهمیت گربه ها در مصر باستان

گربه‌ها در مصر باستان فقط حیوان خانگی نبودند؛ از انبارهای غله در برابر موش و مار محافظت می‌کردند، با خدایانی مثل باستت پیوند داشتند، پس از مرگ مومیایی می‌شدند و آزار رساندن به آن‌ها کار بسیار ناپسندی به شمار می‌رفت. با این حال، برخلاف باور رایج، اهلی شدن گربه احتمالاً از مصر شروع نشده است. در این مطلب می‌گوییم گربه‌ها کجا و چطور به انسان نزدیک شدند، مصریان چه جایگاهی برای آن‌ها قائل بودند و از این تاریخ چه چیزهایی درباره گربه‌های امروزی می‌فهمیم.

تاریخچه گربه در مصر باستان

مدت‌ها تصور می‌شد مصریان نخستین مردمانی بودند که گربه را اهلی کردند. شواهد باستان‌شناسی جدیدتر نشان می‌دهد رابطه گربه و انسان زودتر و در خاورمیانه، هم‌زمان با آغاز کشاورزی، شروع شده است. قدیمی‌ترین نشانه شناخته‌شده از زندگی نزدیک گربه و انسان، تدفین یک گربه کنار یک انسان در جزیره قبرس است که هزاران سال پیش از دوران فرعون‌ها برمی‌گردد. از آنجا که گربه بومی قبرس نبوده، احتمالاً انسان آن را با خود به جزیره برده است.

با این حال مصر جایی است که گربه‌ها بیش از هر جای دیگری در جهان باستان محترم شمرده شدند و نقش پررنگی در زندگی روزمره، هنر و دین پیدا کردند. در دوره‌های مختلف تاریخ مصر، نقش گربه روی دیوار مقبره‌ها، مجسمه‌ها، جواهرات و اشیای خانگی دیده می‌شود.

در برخی متن‌های قدیمی آمده که نخستین نمایش تصویری گربه به «سه میلیون سال پیش از میلاد» برمی‌گردد. این عدد درست نیست؛ انسان‌ها در آن زمان هنوز نقاشی و هنری نداشتند و تصویرهای شناخته‌شده از گربه چند هزار ساله‌اند، نه میلیون‌ها ساله.

گفته می‌شود در نقش‌های مقبره تی (Ti)، از مقام‌های مصری در دوران پادشاهی کهن، گربه‌ای با قلاده دیده می‌شود. چنین تصویری اگر هم اهلی بودن کامل را ثابت نکند، دست‌کم نشان می‌دهد گربه‌ها در آن دوره نزد انسان نگهداری می‌شدند.

پیشنهاد مطالعه: نکات مهم در مورد گربه ایرانی

گربه‌ها چگونه اهلی شدند؟

جد گربه‌های خانگی امروز، گربه وحشی آفریقایی (Felis silvestris lybica) است که در شمال آفریقا و خاورمیانه زندگی می‌کند. گربه وحشی اروپایی (Felis silvestris silvestris) با اینکه خویشاوند نزدیک آن است، جد گربه خانگی نیست و تا امروز طبیعت وحشی خود را حفظ کرده است.

بسیاری از پژوهشگران معتقدند اهلی شدن گربه با سگ فرق داشت. انسان‌ها سگ را آگاهانه برای کار و شکار پرورش دادند، اما گربه‌ها تا حد زیادی «خودشان را اهلی کردند». روند احتمالی این‌طور بوده است:

1. انسان‌ها کشاورزی را شروع کردند و غله را در انبار نگه داشتند.
2. انبارهای غله موش‌ها را جذب کرد.
3. گربه‌های وحشی برای شکار موش به روستاها نزدیک شدند.
4. انسان‌ها فایده گربه را دیدند و آن را تحمل کردند و کم‌کم به آن غذا دادند.
5. گربه‌هایی که با انسان راحت‌تر کنار می‌آمدند، بیشتر زنده ماندند و زاد و ولد کردند.

به نظر نمی‌رسد باستان‌شناسان بتوانند زمان و مکان دقیق اهلی شدن گربه را با قطعیت مشخص کنند. اما همه شواهد نشان می‌دهد این رابطه با کشاورزی انسان شروع شد و گربه به مرور با تغییرات محیط زندگی انسان هماهنگ شد.

مراحل ارتباط گربه‌ها و انسان‌ها در مصر

یکی از الگوهایی که در منابع قدیمی‌تر برای نزدیک شدن گربه به مصریان پیشنهاد شده، چهار مرحله دارد. تاریخ‌های این الگو تقریبی است و یافته‌های جدیدتر نشان می‌دهد همزیستی گربه و انسان در منطقه زودتر از این‌ها شروع شده، اما ترتیب کلی آن کمک می‌کند تصویری از این رابطه داشته باشیم:

1. دوره رقابت: گربه‌های وحشی با انسان برای شکار پستانداران کوچک و پرندگان رقابت می‌کردند.
2. دوره همزیستی: گربه‌های نیمه‌وحشی در اطراف سکونتگاه‌ها زندگی می‌کردند و جانوران موذی را می‌خوردند.
3. دوره نگهداری در معبدها: گربه‌ها در معبدها و برای آیین‌های مذهبی نگهداری می‌شدند.
4. دوره اهلی شدن کامل: نگهداری گربه در خانه‌ها رایج شد و کم‌کم این حیوان به سرزمین‌های دیگر هم رسید.

در یکی از محوطه‌های باستانی مصر که به حدود ۱۹۰۰ سال پیش از میلاد نسبت داده می‌شود، بقایای ۱۷ گربه همراه با ظرف‌های کوچک پیدا شده است. این یافته از شواهد مهم نگهداری گربه‌ها و توجه ویژه مصریان به آن‌ها دانسته می‌شود.

پیشنهاد مطالعه: اگر شجاعت دارید یک بچه گربه به خانه بیاورید

چرا گربه‌ها در مصر باستان این‌قدر مهم بودند؟

اهمیت گربه در مصر هم دلیل عملی داشت و هم دلیل مذهبی و فرهنگی.

محافظ انبار و خانه

اقتصاد مصر باستان بر کشاورزی و غله استوار بود. موش‌ها می‌توانستند بخش بزرگی از محصول انبارشده را از بین ببرند و مارهای سمی هم برای مردم خطرناک بودند. گربه‌ها با شکار موش و حتی مار، از غذا و جان مردم محافظت می‌کردند. همین فایده روزمره پایه احترام به گربه بود.

گربه و خدایان مصری

مصریان بسیاری از خدایان خود را به شکل حیوانات یا با سر حیوان تصور می‌کردند. مشهورترین الهه مرتبط با گربه، باستت است که معمولاً به شکل گربه یا زنی با سر گربه نشان داده می‌شد. باستت با حمایت از خانه، باروری، مادری و شادی پیوند داشت. مرکز اصلی پرستش او شهر بوباستیس در دلتای نیل بود که جشن‌های بزرگی برای او برگزار می‌کرد.

در برخی متن‌های دینی مصر هم از «گربه بزرگ» یاد شده که با مار اهریمنی آپوفیس می‌جنگد. این تصویر نشان می‌دهد مصریان گربه را نماد محافظت در برابر نیروهای خطرناک می‌دانستند.

نام گربه در زبان مصری

مصریان به گربه «میو» (miu) می‌گفتند که به صدای خود گربه شباهت دارد. این نام ساده نشان می‌دهد گربه تا چه حد بخشی از زندگی روزمره مردم بوده است.

مومیایی گربه‌ها و قوانین حمایت از آن‌ها

یکی از شگفت‌انگیزترین یافته‌های مصر باستان، شمار بسیار زیاد گربه‌های مومیایی‌شده است. این مومیایی‌ها دو گونه بودند:

• گربه‌های خانگی: برخی خانواده‌ها گربه محبوب خود را پس از مرگ مومیایی و با احترام دفن می‌کردند.
• نذری‌ها: در دوره‌های متأخر، در گورستان‌های مرتبط با باستت، گربه‌های بسیاری مومیایی و به عنوان پیشکش به الهه تقدیم می‌شدند. بررسی‌ها نشان داده بسیاری از این گربه‌ها جوان بوده‌اند و برای همین کار پرورش داده می‌شدند.

شمار این مومیایی‌ها آن‌قدر زیاد بود که در قرن نوزدهم، مقدار زیادی از آن‌ها از گورستان‌های مصر بیرون آورده شد و حتی به عنوان کود به اروپا فرستاده شد.

مورخان یونانی که از مصر دیدن کرده بودند، نوشته‌اند که کشتن گربه در مصر کار بسیار سنگینی به شمار می‌رفت و ممکن بود مجازات سختی داشته باشد. هرودوت هم نوشته است که وقتی گربه خانه می‌مرد، اهل خانه به نشانه سوگواری ابروهای خود را می‌تراشیدند. این گزارش‌ها از نگاه بیگانگان نوشته شده‌اند، اما همه آن‌ها از احترام بسیار زیاد مصریان به گربه حکایت دارند.

روایت نبرد پلوزیوم

روایتی مشهور که به ایرانیان هم مربوط است، درباره نبرد پلوزیوم میان سپاه کمبوجیه، پادشاه هخامنشی، و مصریان است. بر اساس این روایت، سربازان ایرانی گربه‌ها را جلوی سپاه گذاشتند یا تصویر گربه را روی سپرها کشیدند و مصریان از ترس آسیب زدن به گربه‌ها از جنگ دست کشیدند. این داستان را یک نویسنده یونانی قرن‌ها بعد نقل کرده و بسیاری از مورخان در درستی آن تردید دارند. با این حال نشان می‌دهد آوازه احترام مصریان به گربه تا کجا رسیده بود.

گسترش گربه‌ها از مصر به جهان

گربه‌ها به مرور از مصر و خاورمیانه به سرزمین‌های دیگر رسیدند. کشتی‌های تجاری برای مقابله با موش‌ها گربه با خود می‌بردند و همین باعث شد گربه‌ها در سراسر مدیترانه و بعدها در اروپا و آسیا پخش شوند. امروز گربه یکی از رایج‌ترین حیوانات خانگی دنیاست.

نژاد امروزی «مائو مصری» نام خود را از همین تاریخ گرفته و ظاهرش یادآور گربه‌های نقاشی‌های مصری است، اما نمی‌توان با قطعیت گفت که از نسل مستقیم گربه‌های مصر باستان است. نژادهای دیگری هم در طول تاریخ در سرزمین‌های مختلف شکل گرفته‌اند؛ از گربه ایرانی گرفته تا گربه‌های موکوتاه رکس.

گربه‌های امروزی هنوز بسیاری از رفتارهای اجداد وحشی خود را دارند؛ از غریزه شکار گرفته تا تمیزی و استقلال. برخی از این رفتارها را در مطلب کارهای عجیبی که گربه‌ها معمولاً انجام می‌دهند توضیح داده‌ایم.

از مصر باستان تا خانه‌های امروز

گربه‌ای که امروز در آپارتمان شما زندگی می‌کند، همان نیازهای پایه اجدادش را دارد:

• فرصت بازی و شکار نمایشی برای تخلیه غریزه شکار
• جای امن و بلند برای استراحت و زیر نظر گرفتن محیط
• ظرف خاک تمیز، چون گربه‌ها ذاتاً تمیزند
• غذای کامل و مناسب سن و آب تازه
• مراقبت دامپزشکی منظم

اگر به آوردن گربه به خانه فکر می‌کنید، مطلب بهترین حیوان خانگی برای زندگی در آپارتمان به انتخاب کمک می‌کند. برای تهیه غذا و لوازم مورد نیاز هم می‌توانید به بخش محصولات گربه سر بزنید.

پرسش‌های پرتکرار

آیا گربه‌ها اولین بار در مصر اهلی شدند؟

احتمالاً نه. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد همزیستی گربه و انسان در خاورمیانه و هم‌زمان با آغاز کشاورزی شروع شده است. اما مصریان نقش بزرگی در نزدیک‌تر شدن گربه به انسان و گسترش احترام به آن داشتند.

چرا مصریان باستان گربه‌ها را مقدس می‌دانستند؟

گربه‌ها با شکار موش و مار از غله و جان مردم محافظت می‌کردند. همچنین با الهه باستت، نماد حمایت از خانه و مادری، پیوند داشتند. همین فایده عملی و جایگاه مذهبی باعث احترام بسیار زیاد به آن‌ها شد.

الهه گربه در مصر باستان چه نام داشت؟

مشهورترین الهه مرتبط با گربه باستت است که به شکل گربه یا زنی با سر گربه نشان داده می‌شد. مرکز پرستش او شهر بوباستیس در دلتای نیل بود.

چرا مصریان گربه‌ها را مومیایی می‌کردند؟

برخی خانواده‌ها گربه محبوبشان را پس از مرگ با احترام مومیایی و دفن می‌کردند. در دوره‌های بعد، بسیاری از گربه‌ها هم به عنوان پیشکش برای الهه باستت مومیایی می‌شدند.

جد گربه‌های خانگی امروزی کدام گربه است؟

جد گربه‌های خانگی، گربه وحشی آفریقایی است که در شمال آفریقا و خاورمیانه زندگی می‌کند. گربه وحشی اروپایی با اینکه شبیه آن است، جد گربه خانگی نیست.